Ποιος να το ‘λεγε ότι η Γροιλανδία, αυτός ο παγωμένος γίγαντας ανάμεσα σε Αμερική και Ρωσία, θα γινόταν το πιο καυτό σημείο στον παγκόσμιο χάρτη; Κι όμως, όσο η Αρκτική “ανοίγει” εξαιτίας της υπερθέρμανσης του πλανήτη, τόσο φουντώνει και το ενδιαφέρον για την περιοχή. Το θέμα δεν είναι καινούργιο, αλλά πήρε άλλη διάσταση όταν ο Ντόναλντ Τραμπ άρχισε να μιλάει ανοιχτά για το ενδεχόμενο οι ΗΠΑ να αποκτήσουν το νησί από τη Δανία – είτε με το καλό (αγορά) είτε ακόμα και με το ζόρι.
Δεν είναι, όμως, μόνο πολιτικά παιχνίδια. Η κλιματική κρίση κάνει τη δουλειά της: το παγοκάλυμμα της Γροιλανδίας και οι θαλάσσιοι πάγοι σε όλη την Αρκτική συρρικνώνονται. Αυτό που κάποτε φαινόταν σαν σενάριο επιστημονικής φαντασίας, τώρα συμβαίνει μπροστά στα μάτια μας. Νέοι δρόμοι για τα καράβια ανοίγουν και φυσικοί πόροι, που ήταν θαμμένοι κάτω από τόνους πάγου, βγαίνουν στην επιφάνεια. Κάπως έτσι, η Γροιλανδία μετατρέπεται από ένα ήσυχο νησί σε αρένα γεωπολιτικής αντιπαράθεσης.
Οι πάγοι φεύγουν, η θάλασσα μεγαλώνει
Τα νούμερα είναι αμείλικτα. Την τελευταία πενταετία, η μέση έκταση του θαλάσσιου πάγου στην Αρκτική έπεσε στα 4,6 εκατ. τετραγωνικά χιλιόμετρα. Για να καταλάβουμε το μέγεθος, μιλάμε για μια έκταση ίση με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Σε σχέση, όμως, με την περίοδο 1981–2010, έχουμε χάσει το 27% του πάγου. Σύμφωνα με το National Snow and Ice Data Center, έχει χαθεί πάγος που σε έκταση ισούται με ολόκληρη τη Λιβύη.
Τι σημαίνει αυτό πρακτικά; Ότι τα καλοκαίρια, ο πάγος δεν φτάνει πια μέχρι τις ακτές της Ρωσίας και του Καναδά. Και επειδή κάτω από τον Βόρειο Πόλο δεν υπάρχει στεριά, αλλά θάλασσα, ξαφνικά εμφανίζονται περιοχές που παλιά ήταν παντελώς απροσπέλαστες.
Νέοι δρόμοι για τα πλοία: Η «παράκαμψη» του Βορρά
Εδώ είναι που το πράγμα αποκτά οικονομικό ενδιαφέρον. Ο Guardian το θέτει ξεκάθαρα: ανοίγουν νέες ναυτιλιακές διαδρομές. Εκεί που παλιά περνούσαν μόνο ειδικά παγοθραυστικά, τώρα μπορούν να περάσουν εμπορικά πλοία για μεγαλύτερο μέρος του χρόνου. Η πιο δημοφιλής διαδρομή είναι η λεγόμενη «βόρεια θαλάσσια οδός». Περνάει πάνω από τη Ρωσία και ενώνει την Ευρώπη με την Ασία. Η Μόσχα, φυσικά, τρίβει τα χέρια της, καθώς βλέπει αυτή τη διαδρομή ως βασικό πυλώνα της στρατηγικής της.
Υπάρχει όμως και το βορειοδυτικό πέρασμα, που διασχίζει τα νησιά της καναδικής Αρκτικής, ενώ στο βάθος του μυαλού όλων είναι και μια διαδρομή κατευθείαν μέσω του Βόρειου Πόλου. Τι κερδίζουν; Χρόνο και χρήμα. Αυτές οι διαδρομές είναι μια εναλλακτική στη Διώρυγα του Σουέζ και μπορούν να μειώσουν την απόσταση Δυτικής Ευρώπης – Ανατολικής Ασίας σχεδόν στο μισό.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: Το 2025, το πλοίο Istanbul Bridge έγινε το πρώτο της γραμμής που πήγε από την Κίνα στην Ευρώπη μέσω αυτής της βόρειας οδού (γνωστής και ως «Πολικός Δρόμος του Μεταξιού»). Έκανε το ταξίδι από το Νίνγκμπο της Κίνας στο Φέλιξστοου της Βρετανίας σε περίπου 20 μέρες.
Η κίνηση αυξάνεται ραγδαία. Στο Στενό του Μπέρινγκ, που χωρίζει Ρωσία και ΗΠΑ, το 2024 πέρασαν 665 πλοία, νούμερο αυξημένο κατά 175% σε σχέση με το 2010. Βέβαια, δεν είναι όλα ρόδινα. Οι κίνδυνοι παραμένουν και τα πλοία μπορεί ακόμα να κολλήσουν.
Η Σεραφίμα Αντρέεβα από το νορβηγικό Ινστιτούτο Fridtjof Nansen εξηγεί ότι η Ρωσία θέλει να χρησιμοποιεί το βόρειο πέρασμα όλο τον χρόνο και ρίχνει λεφτά σε πυρηνοκίνητα παγοθραυστικά. Όμως, όπως λέει και η ίδια, ακόμα και το καλοκαίρι υπάρχουν προβλήματα και πλοία που παγιδεύονται.
Στρατιωτική παρουσία: «Φουντώνει» το κλίμα στην Αρκτική
Όπου υπάρχει ενδιαφέρον, υπάρχουν και στρατοί. Καναδάς, Δανία, Νορβηγία, Ρωσία και ΗΠΑ, όλοι έχουν βλέψεις στην περιοχή, με τον ΟΗΕ να προσπαθεί να βάλει μια τάξη στις διεκδικήσεις τους.
Οι Αμερικανοί είναι ήδη εκεί. Η βάση Pituffik στη βορειοδυτική Γροιλανδία είναι κρίσιμη: διαθέτει συστήματα για να εντοπίζει πυραύλους και υποστηρίζει διαστημικές επιχειρήσεις για ΗΠΑ και ΝΑΤΟ. Από την άλλη, η Ρωσία την τελευταία δεκαετία δεν κάθισε με σταυρωμένα χέρια. Άνοιξε ξανά παλιές σοβιετικές βάσεις και αεροδρόμια.
Στο παιχνίδι μπήκε και η Κίνα, που το 2018 αυτοανακηρύχθηκε «κράτος πλησίον της Αρκτικής» (near-Arctic state), θέλοντας μερίδιο στην πίτα. Τα πράγματα έγιναν ακόμα πιο περίπλοκα μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022. Η είσοδος της Φινλανδίας και της Σουηδίας στο ΝΑΤΟ άλλαξε τις ισορροπίες, με τη Ρωσία να θέλει να διασφαλίσει τον έλεγχο σε στρατηγικά σημεία όπως η χερσόνησος Κόλα.
Παρά τον πόλεμο στην Ουκρανία, η Μόσχα δεν έχει αφήσει την Αρκτική σε δεύτερη μοίρα. Το ΝΑΤΟ απαντάει ενισχύοντας τον στόλο του και φτιάχνοντας νέα παγοθραυστικά, ενώ οι αεροπορίες των σκανδιναβικών χωρών συνεργάζονται πλέον στενά. Ακόμα και η Κίνα έστειλε τρία παγοθραυστικά στην περιοχή το 2024.
Το κυνήγι του θησαυρού: Σπάνιες γαίες
Πέρα από τους δρόμους, υπάρχει και το υπέδαφος. Η Γροιλανδία είναι κάτι σαν το Ελ Ντοράντο για τα κρίσιμα ορυκτά. Είναι όγδοη στον κόσμο σε αποθέματα σπάνιων γαιών (περίπου 1,5 εκατ. τόνοι), υλικά απαραίτητα για την τεχνολογία του σήμερα. Δύο από τα μεγαλύτερα κοιτάσματα βρίσκονται στο Κβανεφέλντ και στο Τανμπρίζ.
Η Κίνα, μέσω της εταιρείας Shenghe Resources, έχει ήδη βάλει πόδι στο Κβανεφέλντ με μερίδιο 12,5%. Μέχρι τώρα, η εξόρυξη ήταν δύσκολη γιατί το νησί είναι γεμάτο πάγο και δύσβατο – μόνο το 20% είναι καθαρό από πάγο. Όμως, όπως και με τα πλοία, η υπερθέρμανση αλλάζει τα δεδομένα. Όσο ο πάγος υποχωρεί, τόσο πιο εύκολο γίνεται να σκάψουν, κάνοντας τη Γροιλανδία ακόμα πιο περιζήτητη “νύφη” στη διεθνή σκηνή.
