Όλοι έχουμε πει κάποιο ψέμα στη ζωή μας. Από ένα μικρό και σχετικά αθώο ψεματάκι μέχρι μια ολόκληρη ιστορία που θέλει… καλή μνήμη για να μη μπερδευτείς. Το ερώτημα όμως είναι άλλο: μπορούμε πραγματικά να καταλάβουμε πότε κάποιος μας λέει ψέματα;

Οι ψυχολόγοι λένε πως τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά όσο το «δεν με κοιτάζει στα μάτια, άρα κάτι κρύβει». Στην πραγματικότητα, ένας από τους πιο χρήσιμους τρόπους για να αποκαλυφθούν οι αδυναμίες ενός ψέματος είναι να αυξηθεί η νοητική πίεση στον άνθρωπο που το λέει.

Το ψέμα κουράζει περισσότερο τον εγκέφαλο

Έρευνες από τη δεκαετία του 1990 έχουν δείξει ότι οι περισσότεροι άνθρωποι λένε κατά μέσο όρο περίπου ένα με δύο ψέματα την ημέρα. Άλλη έρευνα έχει δείξει ότι μόλις το 5% των ανθρώπων ευθύνεται για περίπου τα μισά ψέματα που λέγονται.

Όπως εξηγεί η ερευνήτρια Molly MacMillan από το Memorial University of Newfoundland, το να πεις την αλήθεια απαιτεί σχετικά μικρή νοητική προσπάθεια. Για να πεις όμως ένα πειστικό ψέμα πρέπει να θυμάσαι την πραγματικότητα, να την καταπιέσεις, να φτιάξεις μια διαφορετική εκδοχή και μετά να θυμάσαι τι ακριβώς είπες ώστε να μη μπλέξεις τα λόγια σου.

Μελέτες του εγκεφάλου έχουν δείξει μεγαλύτερη ενεργοποίηση σε περιοχές που σχετίζονται με τον γνωστικό έλεγχο όταν κάποιος λέει ψέματα. Γι’ αυτό και τα πράγματα γίνονται πιο δύσκολα όταν το άτομο πρέπει ταυτόχρονα να κάνει και κάτι άλλο.

Έρευνες έχουν βρει, για παράδειγμα, ότι οι άνθρωποι τείνουν να είναι περισσότερο ειλικρινείς όταν μιλούν σε δεύτερη γλώσσα, όταν είναι κουρασμένοι ή όταν το μυαλό τους είναι απασχολημένο και με άλλη δραστηριότητα.

Το «κόλπο» που δυσκολεύει ένα ψέμα

Εδώ μπαίνει στη μέση αυτό που οι επιστήμονες ονομάζουν γνωστικό φορτίο. Όσο περισσότερη δουλειά αναγκάζεται να κάνει ο εγκέφαλος, τόσο πιο δύσκολο γίνεται να κρατήσει κάποιος ένα κατασκευασμένο σενάριο χωρίς λάθη.

Σε ανακριτικές διαδικασίες, για παράδειγμα, μπορεί να ζητηθεί από έναν ύποπτο να αφηγηθεί τα γεγονότα με διαφορετική σειρά ή ακόμη και από το τέλος προς την αρχή. Ένας άνθρωπος που περιγράφει κάτι που πραγματικά έζησε έχει στη διάθεσή του μια πραγματική ανάμνηση. Εκείνος που έχει δημιουργήσει μια ψεύτικη ιστορία πρέπει παράλληλα να θυμάται τι έχει κατασκευάσει και να προσέχει να μην πέσει σε αντιφάσεις.

Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι όποιος δυσκολεύεται ή μπερδεύεται λέει απαραίτητα ψέματα. Δεν υπάρχει ένα μαγικό σημάδι που να αποδεικνύει από μόνο του την εξαπάτηση.

Τι κάνουν διαφορετικά όσοι λένε καλά ψέματα

Μια μελέτη του 2019, με επικεφαλής την Brianna Verigin από το Maastricht University και δείγμα 194 ανθρώπων, εξέτασε τις στρατηγικές που χρησιμοποιούν όσοι θεωρούν ότι είναι καλοί στο ψέμα.

Ένα από τα βασικά συμπεράσματα ήταν απλό: όσο πιο καθαρό και απλό είναι ένα ψέμα, τόσο πιο εύκολο είναι να το θυμάται αυτός που το λέει.

Οι πιο αποτελεσματικές στρατηγικές περιλάμβαναν επίσης την αποφυγή περιττών λεπτομερειών και τη σύνδεση του ψέματος με πραγματικά περιστατικά. Με άλλα λόγια, αντί κάποιος να εφεύρει μια ιστορία από το μηδέν, μπορεί να χρησιμοποιήσει κομμάτια από μια αληθινή εμπειρία και να αλλάξει μόνο ό,τι τον εξυπηρετεί.

Παίζει ρόλο και η προσωπικότητα

Οι ερευνητές έχουν εξετάσει επίσης χαρακτηριστικά προσωπικότητας που σχετίζονται με τη συχνότερη χρήση του ψέματος.

Άτομα που συγκεντρώνουν υψηλότερες βαθμολογίες στη λεγόμενη «σκοτεινή τριάδα» — μακιαβελισμό, ναρκισσισμό και ψυχοπάθεια — εμφανίζονται σε έρευνες περισσότερο πρόθυμα να χρησιμοποιήσουν το ψέμα για προσωπικό όφελος ή για να ενισχύσουν την εικόνα τους.

Αυτό φυσικά δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος με κάποια τέτοια χαρακτηριστικά είναι ψεύτης. Οι μελέτες μιλούν για στατιστικές συσχετίσεις και όχι για έναν απλό τρόπο να βάζουμε ταμπέλες στους ανθρώπους.

Και τι γίνεται με το παθολογικό ψέμα;

Υπάρχει και μια διαφορετική περίπτωση, αυτή του λεγόμενου παθολογικού ψεύδους, που συναντάται επίσης με τους όρους pseudologia fantastica ή μυθομανία.

Σύμφωνα με τον Dr Drew Curtis, συγγραφέα του βιβλίου Pathological Lying: Theory, Research, and Practice, τα άτομα αυτά λένε ψέματα πολύ συχνότερα από τον μέσο άνθρωπο και η συμπεριφορά τους μπορεί να προκαλεί προβλήματα στην καθημερινότητά τους, έντονη ψυχική πίεση και σε ορισμένες περιπτώσεις κινδύνους για τους ίδιους ή τους γύρω τους.

Το παθολογικό ψέμα δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάποιος δεν έχει τύψεις ή «ηθική πυξίδα». Οι ειδικοί εξετάζουν μεταξύ άλλων το ενδεχόμενο δυσκολιών στις εκτελεστικές λειτουργίες, δηλαδή στην ικανότητα κάποιου να υπολογίζει εγκαίρως τις συνέπειες της συμπεριφοράς του.

Άρα πώς καταλαβαίνεις ότι κάποιος λέει ψέματα;

Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι δεν πρέπει να ψάχνουμε ένα και μοναδικό σημάδι. Το ότι κάποιος κοιτάζει αλλού, αγχώνεται ή κουνάει τα χέρια του δεν αποτελεί απόδειξη.

Περισσότερο ενδιαφέρον έχουν οι αντιφάσεις στην ιστορία, οι αλλαγές στις λεπτομέρειες και το πώς αντιδρά κάποιος όταν χρειάζεται να θυμηθεί ή να εξηγήσει τα γεγονότα με διαφορετικό τρόπο.

Και υπάρχει ακόμη ένας λόγος για να μην κάνει κανείς το ψέμα τρόπο ζωής. Έρευνες έχουν συνδέσει το συχνό ψέμα με χαμηλότερη αυτοεκτίμηση και χειρότερη ποιότητα ζωής.

Με λίγα λόγια, το ψέμα μπορεί να φαίνεται εύκολο στην αρχή. Το δύσκολο είναι να θυμάσαι μετά όλα όσα είπες.