Η φυματίωση δεν είναι απλώς ένα πρόβλημα του παρελθόντος. Παρόλο που οι περισσότεροι την έχουμε στο μυαλό μας συνδεδεμένη με ασθενικές φιγούρες του περασμένου αιώνα, παραμένει η κυριότερη μολυσματική ασθένεια στον κόσμο. Από το 1882 που αναγνωρίστηκε επιστημονικά, έχει κόψει το νήμα της ζωής σε πάνω από ένα δισεκατομμύριο ανθρώπους. Μιλάμε για περισσότερους θανάτους από την ευλογιά, την ελονοσία, το AIDS, τη χολέρα και τη γρίπη, αν τα βάλουμε όλα μαζί.

Πριν από μερικές δεκαετίες, υπήρχε η σιγουριά ότι είχαμε ξεμπερδέψει. Όταν κυκλοφόρησαν τα αντιβιοτικά τη δεκαετία του ’50, η φυματίωση δέχτηκε ένα τεράστιο χτύπημα. Στις ΗΠΑ, οι θάνατοι έκαναν βουτιά 90% μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του ’80. Όμως αυτή η επιτυχία έφερε εφησυχασμό. Το 1972, το αμερικανικό Κογκρέσο έκοψε τη χρηματοδότηση για προγράμματα κατά της φυματίωσης, πιστεύοντας ότι ο εχθρός είχε νικηθεί. Σήμερα, η ασθένεια δείχνει ότι επιστρέφει με άγριες διαθέσεις.

Πώς μεταδίδεται και γιατί είναι ύπουλη

Πρόκειται για μια λοίμωξη που προκαλείται από το βακτήριο Mycobacterium tuberculosis. Συνήθως χτυπάει τους πνεύμονες, αν και μπορεί να διαλύσει οποιοδήποτε όργανο του σώματος. Είναι άκρως μεταδοτική: κολλάει με τον αέρα, όταν εισπνέουμε σταγονίδια από τον βήχα ή την αναπνοή κάποιου που νοσεί.

Το ύπουλο με τη φυματίωση είναι ότι παίζει κρυφτούλι. Μπορεί να κολλήσεις και το βακτήριο να «κοιμάται» μέσα σου χωρίς να αρρωστήσεις. Άλλοι πάλι εμφανίζουν έντονα συμπτώματα, όπως πονόλαιμο, πόνο στο στήθος και έναν βήχα που δεν λέει να σταματήσει. Θεραπεύεται με αντιβίωση, αλλά αν το αμελήσεις, μπορεί να αποβεί μοιραίο.

Οι αριθμοί που χτυπάνε καμπανάκι

Από το 2021 και μετά, παρατηρείται μια ξεκάθαρη ανοδική τάση. Το 2024, το Κάνσας των ΗΠΑ έζησε ένα από τα μεγαλύτερα ξεσπάσματα στη σύγχρονη ιστορία του, με 68 ενεργά κρούσματα και 91 ασυμπτωματικά. Την ίδια χρονιά, τα κρούσματα στις ΗΠΑ ανέβηκαν κατά 7,9%.

Το ίδιο έργο παίζεται και στην Ευρώπη. Το Ηνωμένο Βασίλειο είδε μια απότομη αύξηση το 2024, κάνοντας τους ειδικούς να ανησυχούν ότι η χώρα θα χάσει το «καλό» της στάτους απέναντι στην ασθένεια. Σε παγκόσμιο επίπεδο, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας ανέφερε τον Νοέμβριο του 2025 ότι τα κρούσματα έφτασαν στο υψηλότερο επίπεδο που έχει καταγραφεί ποτέ.

Γιατί συμβαίνει τώρα; Το «καναρίνι στο ανθρακωρυχείο»

Τι φταίει όμως και παίρνει ξανά τα πάνω του ένα βακτήριο που ξέρουμε πώς να αντιμετωπίσουμε;

• Τα απόνερα του COVID-19: Η πανδημία γονάτισε τα συστήματα υγείας. Όλη η προσοχή και οι πόροι έπεσαν στον κορωνοϊό, αφήνοντας άλλες ασθένειες να αλωνίζουν.
• Η φτώχεια: Η φυματίωση έχει χαρακτηριστεί «κοινωνική ασθένεια της φτώχειας». Όσο τα βιοτικά επίπεδα πέφτουν, τα σπίτια γίνονται πιο πυκνοκατοικημένα και η διατροφή χειροτερεύει, το βακτήριο κάνει πάρτι —ακριβώς όπως στο βικτωριανό Λονδίνο.
• Υποχρηματοδότηση: Οι επιστήμονες χαρακτηρίζουν τη φυματίωση «καναρίνι στο ανθρακωρυχείο». Η επιστροφή της απλώς ξεσκεπάζει τις ρωγμές και τα κενά στα δημόσια συστήματα υγείας.

Ο πολιτικός παράγοντας και οι εφιαλτικές προβλέψεις

Τα πράγματα περιπλέκονται ακόμα περισσότερο από τις πολιτικές εξελίξεις. Το 2025, η κυβέρνηση Τραμπ στις ΗΠΑ έβαλε «μαχαίρι» στα προγράμματα παγκόσμιας υγείας. Έρευνα από τα Πανεπιστήμια του Χάρβαρντ και της Βοστώνης έδειξε ότι αυτές οι περικοπές θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε 2,5 εκατομμύρια νέα κρούσματα σε παιδιά και 340.000 παιδικούς θανάτους την επόμενη δεκαετία. Αν μάλιστα οι ΗΠΑ αποσυρθούν εντελώς από το Παγκόσμιο Ταμείο, οι αριθμοί τρομάζουν: 8,9 εκατομμύρια κρούσματα και 1,5 εκατομμύριο θάνατοι παιδιών.

Όπως τονίζει ο Λεονάρντο Μαρτίνεζ από το Πανεπιστήμιο της Βοστώνης, το βαρύτερο τίμημα θα το πληρώσουν οι φτωχές χώρες στην Αφρική και την Ασία. Όμως, είναι μεγάλο λάθος να νομίζουμε ότι αυτό δεν μας αφορά. Τα μικρόβια δεν περνάνε από τελωνείο, ούτε ζητάνε διαβατήριο. Όπως είχε πει σοφά ο αείμνηστος γιατρός Πολ Φάρμερ: «Όταν μιλάμε για την παγκόσμια υγεία, δεν υπάρχουν “αυτοί”. Υπάρχουμε μόνο “εμείς”».